3. Przegląd fotografii PreFka: Deszcz spojrzeń. Fotografia litewska

W języku litewskim – jednym z najstarszych języków w Europie – słowo określające Litwę etymologicznie wiąże się z deszczem. Litwa to jednak nie tylko „deszczowa kraina”, a raczej kraj o bogatej kulturze, w której sztuka fotografii zajmuje szczególne miejsce.

Istotą prezentowanej na wystawie litewskiej fotografii humanistycznej, stanowiącej jedno z najważniejszych zjawisk w tym obszarze twórczości w dwudziestowiecznej Europie, jest autentyczne spotkanie i głębokie zainteresowanie drugim człowiekiem – sama fotograficzna wizualność obrazu staje się jedynie pretekstem do głębszej refleksji.

Przekrojowa prezentacja prac dwunastu artystów z różnych pokoleń tworzy wielowymiarową i szczerą opowieść o niezwykłym czasie i miejscu. Odsłania siłę i odporność litewskiej kultury, potrzebę twórczego wyzwolenia w mrocznych czasach sowieckich oraz nieskrępowaną różnorodność współczesnej sztuki tego kraju. To także zaproszenie do odkrycia i reinterpretacji mniej znanego oblicza Litwy. W obiektywach twórców zapisały się zarówno obiekty ze światowej listy dziedzictwa UNESCO, jak i dramaty XX wieku, w tym Holokaust i deportacje na Syberię. Fotografie dokumentują również antysowiecki ruch oporu, desperackie próby ocalenia narodowej tożsamości, a wreszcie dynamiczne przemiany krajobrazu i samych ludzkich postaw oraz powrót państwa do tzw. wolnego świata.

Narracja wystawy prowadzona jest przez pryzmat unikalnych postaw twórczyń i twórców. Opowieść otwiera twórczość Domicelės Tarabildienė (1912–1985), która swoimi awangardowymi autoportretami i fotomontażami przenosi nas w lata trzydzieste XX wieku. Jej prace, łączące w sobie dekoracyjność, symbolikę, surrealizm i estetykę art déco, są dowodem na kreowanie niezwykłego wszechświata wyobraźni na długo przed nadejściem epoki cyfrowej. Z kolei Rimantas Dichavičius (ur. 1937), reprezentujący klasyczne podejście do medium, poprzez swoje fotografie dzieli się z nami cennymi zapisami etnograficznymi z lat 1959–1979. Artysta uwiecznił bogatą typologię przydrożnych krzyży, tradycyjną architekturę i życie wsi, która oparła się niszczycielskiej sowieckiej kolektywizacji. Przemierzając kraj na motocyklu, zbudował na prowincji rzadką atmosferę zaufania, utrwalając obraz świata nietkniętego przez historyczne zawirowania. Dokumentacją przestrzeni międzyludzkich zajmował się również Aleksandras Macijauskas (ur. 1938). W swoim cyklu „Wiejskie targowiska” (1968–1987) rejestrował miejsca tradycyjnej wymiany handlowej, ukazując człowieka zanurzonego w codziennych troskach i potrzebach. Używając szerokokątnych obiektywów i ostrego światła, obnażał ludzkie słabości, co nierzadko skłaniało krytyków do porównywania jego prac ze scenami z obrazów Pietera Bruegla. Nieco inne spojrzenie prezentuje Romualdas Požerskis (ur. 1951) w serii „Niespokojni jeźdźcy” z lat siedemdziesiątych. To fascynująca opowieść o dążeniu do wolności, młodzieńczym buncie i motocyklowej subkulturze, rozwijającej się w dusznej atmosferze okupowanej Litwy. Cykl przypomina unikalny film drogi, w którym artysta bada kształtowanie się tożsamości młodego pokolenia. Obraz przeszłości dopełnia Zenonas Bulgakovas (1939–2023), kronikarz miasta Olita (Alytus). Fotograf potrafił przełamać chłód szarych, betonowych realiów życia w Związku Radzieckim, przekształcając je w pełne ciepła, humoru i życiowej energii tło dla ludzkiej codzienności.

Opowieść fotograficzna prezentowana na wystawie płynnie przechodzi od czasów wojny i okupacji do transformacji i realiów współczesności, oddając głos kolejnym pokoleniom twórczyń i twórców. Barwny cykl „Obrazy pożegnalne” z lat 2003–2004 autorstwa Vytautasa V. Stanionisa to melancholijne spojrzenie na zanikającą społeczność małych miasteczek. Monumentalne, kwadratowe kadry, zrealizowane tuż przed wejściem Litwy do Unii Europejskiej, stanowią wizualną granicę między niełatwą przeszłością a obietnicą lepszej przyszłości. W rolę wizualnego antropologa wciela się natomiast Donatas Stankevičius (ur. 1984) w cyklu „Legendarna przes