Zofia Kulik. Zamiast rzeźby. Przypisy

Czy do zrozumienia sztuki współczesnej potrzebna jest ekspercka wiedza? Wystawa „Zofia Kulik. Zamiast rzeźby. Przypisy” w Muzeum Fotografii w Krakowie zachęca do spojrzenia na sztukę z perspektywy własnego doświadczenia – z otwartością i ciekawością. Punktem wyjścia jest praca jednej z najważniejszych postaci polskiej neoawangardy, a jej dopełnieniem – „Przypisy”, efekt spotkań Otwartej Grupy Roboczej, która przez kilka miesięcy przyglądała się twórczości Zofii Kulik, jednocześnie tworząc przestrzeń do jej wspólnego odkrywania.

Zofia Kulik należy do grona najważniejszych polskich artystek współczesnych. Międzynarodowe uznanie przyniosły jej monumentalne, precyzyjnie konstruowane fotokolaże, w które wplata ornamenty, motywy historyczne i symbole władzy. Zanim jednak wypracowała własny, rozpoznawalny język artystyczny, współtworzyła wraz z Przemysławem Kwiekiem legendarny duet KwieKulik – jedną z czołowych formacji polskiej neoawangardy lat 70. i 80. XX wieku. Ich wspólne realizacje, łączące fotografię, performans, dokumentację i działania konceptualne, podważały tradycyjne rozumienie dzieła sztuki oraz krytycznie odnosiły się do rzeczywistości PRL.

Jednym z kluczowych doświadczeń, które wpłynęły na późniejszą twórczość Kulik, były studia na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych i spotkanie z ideami Oskara Hansena – architekta, pedagoga i twórcy teorii Formy Otwartej. Hansen odrzucał wizję dzieła jako zamkniętego, skończonego obiektu, narzucającego jedną interpretację. W zamian proponował sztukę otwartą na zmienność, dialog i aktywny udział odbiorcy. To właśnie w jego pracowni rodziło się przekonanie, że proces twórczy jest równie ważny jak materialny efekt, a dzieło istnieje w relacji z człowiekiem, który go doświadcza. Te idee stały się jednym z fundamentów późniejszej twórczości artystki i znalazły swój pełny wyraz w pracy dyplomowej „Zamiast rzeźby”.

Obroniony w 1971 roku na Wydziale Rzeźby dyplom Zofii Kulik stanowił radykalne zerwanie z tradycyjnym myśleniem o tej dziedzinie sztuki. W swojej realizacji artystka zrezygnowała z dłuta i klasycznych materiałów rzeźbiarskich na rzecz fotografii. Wykorzystując aparat, z którym niemal nie rozstawała się w tamtym czasie, stworzyła sekwencję obrazów powstających w wyniku działań na ciałach modeli i różnych przedmiotach. Realizacja obejmowała trzy elementy: symultaniczną projekcję około pięciuset slajdów według precyzyjnie opracowanego scenariusza, tekstylną kopię „Mojżesza” Michała Anioła oraz pracę teoretyczną „Film jako rzeźba, rzeźba jako film”. W swojej koncepcji Kulik analizowała sposób, w jaki rzeźba powstaje w świadomości odbiorcy. Dostrzegała w tym procesie podobieństwo do animacji poklatkowej – widz, oglądając bryłę rzeźbiarską, postrzega ją jako ciąg nieruchomych kadrów, z których w jego umyśle powstaje dynamiczny obraz.

Po obronie fragmenty dyplomu pokazywano jedynie sporadycznie, podczas eksperymentalnych pokazów na początku lat 70., a w ostatnich latach – głównie na międzynarodowych wystawach poświęconych sztuce konceptualnej i neoawangardzie. O jego randze świadczy również obecność w kolekcji Tate Modern – jednego z najważniejszych muzeów sztuki współczesnej na świecie. Wystawa w Muzeum Fotografii to pierwsza muzealna prezentacja tego dzieła w Polsce. Jej centralnym punktem jest pokaz slajdów – jedna z trzech części realizacji z 1971 roku. Trwająca około trzydziestu minut projekcja pozwala wejść w świat artystki i obserwować rozwijający się proces twórczy, w którym formy i kolory pojawiają się i znikają, wzajemnie na siebie oddziałując, „Wszystko tu jest w ciągłym procesie przemian, niczym w organicznych procesach, które zachodzą w naturze” – mówi kuratorka wystawy Monika Kozień.

Ekspozycja nie kończy się jednak na prezentacji historycznego dzieła. Jej drugą, równie ważną część stanowią „Przypisy” – projekt przygotowany przez Otwartą Grupę Roboczą (w składzie: Aleksandra Adamowicz, Agnieszka Berezowska, Kasia Borysewicz, Annemarie Frascoli, Marta Gelu, Monika Kozi