Wernisaż: Traktor czy reaktor. Energia, praca i utopia po postępie

Wystawa Traktor czy reaktor. Energia, praca i utopia po postępie opowiada o przemianach energetycznych w Europie Wschodniej – od powojennej, socjalistycznej modernizacji i atomowych utopii, przez transformację ustrojową, aż po współczesne relacje geopolityczne i kondycję planetarną. Pozwala spojrzeć z nowej perspektywy na historię tego regionu, wizje i marzenia, które go kształtowały, ale też, opierając się na jego doświadczeniach, podjąć dyskusję o jednym z największych wyzwań XXI wieku, jakim są zmiany klimatyczne.

Wystawa Traktor czy reaktor, przygotowana przez Jakuba Gawkowskiego i Joannę Sokołowską, podejmuje temat transformacji energetycznych w Europie Wschodniej oraz wiążących się z nimi przemian w zakresie pracy i w relacji ludzi ze środowiskiem naturalnym – w okresie socjalizmu i postsocjalizmu, a także w spekulatywnych wizjach przyszłości. Osadzenie narracji w kontekście historii tego regionu pozwala nie tylko przyjrzeć mu się z nowej perspektywy, lecz także zastanowić się nad globalnymi wyzwaniami współczesności. „Czerpiąc z historii i doświadczeń Europy Wschodniej z okresu jej odbudowy po II wojnie światowej, przez katastrofę w Czarnobylu i transformację po 1989 roku, można opowiadać także o kondycji planety. W tym ujęciu blok wschodni staje się swojego rodzaju laboratorium łączącym badania nad przeszłością z tymi nad przyszłością” – mówi kurator wystawy Jakub Gawkowski.

Opowieść o energii

Energia funkcjonuje w narracji wystawy jako wytwór społeczny, rezultat przekształcania materii za sprawą ludzkiej pracy. Kształtuje zbiorową wyobraźnię, wpływa na kulturę. Jest siłą polityczną i paliwem gospodarek. Nie sprowadza się więc do samych surowców: węgla, uranu, gazu ziemnego czy ropy naftowej. Wystawa zderza dylematy i sprzeczności ideologiczne, ekonomiczne i ekologiczne wynikające z uzależnienia rozwoju społecznego od systemów energetycznych. Jej zakres tematyczny obejmuje takie procesy jak program energochłonnej socjalistycznej nowoczesności, ale też środowiskowe i polityczne skutki radzieckiego i rosyjskiego imperializmu energetycznego. Wprowadza też perspektywę transformacji energetycznych w kontekście postsocjalistycznym. Horyzont wystawy wyznaczony jest przez ekologiczny kryzys planetarny, który kwestionuje dotychczasowe wizje postępu.

Rewizja historii Europy Wschodniej

Na wystawie będzie można zobaczyć materiały archiwalne oraz prace współczesnych artystów i artystek, pochodzących m.in. z Polski, Ukrainy, Litwy, Słowenii, Węgier czy Uzbekistanu. Ta wizualna opowieść poświęca wiele uwagi historii, ale też nie bez powodu pojawi się w Studio BWA Wrocław – galerii sztuki współczesnej. „Sztuka współczesna staje się w naszych rękach narzędziem, które umożliwia rewizję historii tej części Europy. Pozwala też zabrać głos w dyskusji o przyszłości: o kapitalizmie i o tym, co po nim” – opowiada Jakub Gawkowski. A Joanna Sokołowska dodaje: „Sztuka łączy wiele perspektyw i zjawisk, które funkcjonują osobno w życiu społecznym. W pracach artystycznych można dostrzec ich splot. Tu polityka i ekologia stają się nierozerwalne”.

Oleksiy Radynski, ukraiński artysta uczestniczący w wystawie, zajmuje się historią infrastruktur energetycznych i relacjami pomiędzy Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a Europą Zachodnią, Rosją a Ukrainą. W swojej pracy przygląda się gazociągom ciągnącym się od Syberii do Europy Zachodniej, by zabrać głos w aktualnej politycznej dyskusji o kolonializmie sowieckim, jak i dzisiejszych relacjach między Niemcami a Rosją. Pochodzący z Litwy Nomeda i Gediminas Urbonas podejmują temat rurociągu „Przyjaźń”, budowanego od 1960 roku i biegnącego cztery tysiące kilometrów z Syberii przez Ukrainę i Białoruś do państw bałtyckich, Polski i Niemiec. W swojej pracy badawczej analizują relacje społeczne, ekologiczne i polityczne, ale – poza kolonializmem – zwracają uwagę również na zjawiska, takie jak emancypacja robotników, migracja w Związku Radzieckim czy internacjonalizm socjalistyczny.

Spośród współ