Susan Hiller. Zgubione, znalezione

Ikona brytyjskiego konceptualizmu w Warszawie.

Susan Hiller (1940–2019), urodzona w Stanach Zjednoczonych artystka brytyjska, należała do najbardziej wpływowych twórczyń swojego pokolenia. Przez ponad pięć dekad interesowała się tym, co pozostaje na obrzeżach codziennego doświadczenia – zapomnianymi obrazami i historiami, zjawiskami marginalnymi, językami, wierzeniami i śladami zbiorowej pamięci. Właściwe jej praktyce artystycznej kolekcjonowanie artefaktów kultury pozwalało jej dostrzegać nieoczekiwane związki między pozornie nieprzystającymi do siebie elementami i umieszczać je w nowych kontekstach. To właśnie z tej fascynacji wyrosła bardzo różnorodna twórczość Hiller, obejmująca fotografię, malarstwo, film, dźwięk i instalację. Jej prace stawiają pytania o pamięć, język, percepcję, przekonania i wyobraźnię – tematy, które pozostają aktualne również dzisiaj. Zgubione, znalezione to pierwsza w Polsce instytucjonalna wystawa przekrojowa jej twórczości.

„Pocztówki i marzenia, seanse spirytystyczne i systemy klasyfikacji, ludzka aura i pudełko skamieniałości z pustyni, automatyczne pismo i tapety do sypialni, stany transowe i klipy z hollywoodzkich filmów, kolekcje rzeczy nieuchwytnych, takich jak cienie, i przedmiotów namacalnych, jak plastikowe zabawkowe zwierzątka –wszystko to artefakty, z którymi pracowałam” (Susan Hiller).

Jak powszechnie wiadomo, Hiller porzuciła antropologię, aby zająć się sztuką. Zamiast badać inne kultury z zewnątrz jako rzekomo „obiektywny” obserwator, zdecydowała się eksplorować własną kulturę od środka. Zafascynowana językiem i artefaktami, wypracowała praktykę gromadzenia materiałów, które zazwyczaj się pomija, marginalizuje lub o nich zapomina; pozyskiwała je ze sklepów z upominkami, stanowisk archeologicznych, tabloidów, kina popularnego, archiwów muzealnych, a pod koniec kariery także z internetu. Uważała, że pewne artefakty mogą być wyrazem kulturowych założeń, sprzeczności i konfliktów. Zestawiała różne ich warianty w serie, listy czy siatki, aby odsłaniać ukryte znaczenia, kwestionujące nasze zwyczajowe, ustalone rozumienie własnego „ja” i „rzeczywistości”. Z tego powodu twórczość Hiller w obszarze wideo, fotografii, malarstwa, dźwięku i instalacji określa się mianem „archeologii podświadomości kulturowej”.

Wystawa zaczyna się od konceptualnych poszukiwań przewijających się przez całą twórczość artystki, skupionych wokół brytyjskich pocztówek z serii Rough Seas, wykonywanych przez anonimowe pracownice (od Addenda to Dedicated to the Unknown Artists, 1976, aż po On the Edge, 2015). Kolejne dzieło to Wild Talents, wielokanałowe wideo zrealizowane na zamówienie warszawskiej Galerii Foksal w 1997 roku. W serii wideoklipów artystka przyjrzała się naszej niezmiennej fascynacji zjawiskami nadprzyrodzonymi oraz postrzeganej jako destrukcyjna sile młodości. W następnej części wystawy prezentujemy dwie sugestywne prace na temat znikania i nieobecności. The J. Street Project (Index) to monumentalna instalacja wykonana z fotografii dokumentujących wszystkie tablice drogowe w Niemczech, na których widnieje przedrostek „Juden”. Z kolei praca Lost and Found z 2016 roku, od której pochodzi tytuł wystawy, to jednokanałowy montaż audiowizualny złożony z nagrań pozyskanych z archiwów lingwistycznych i antropologicznych, w których ludzie mówią, śpiewają i snują opowieści w językach wymarłych, zagrożonych wyginięciem i zrekonstruowanych. Ekspozycja kończy się interaktywną instalacją pt. Die gedanken sind frei z 2012 roku. Składa się na nią 100 popularnych piosenek, zgromadzonych w ciągu jednego roku i zaczerpniętych z różnych kultur, ruchów i epok, koncentrujących się wokół fundamentalnych kwestii takich jak sprawiedliwość, opór, wysiedlenia i wolność. Zestawione razem dzieła pokazują zróżnicowanie twórczości artystki i zapewniają rozmaite doświadczenia odbioru, od głęboko medytacyjnych po ekstatyczne. Swoim wyjątkowym „podejściem metodyczno-metodologicznym” Hiller podważała konwencjonalne rozumienie tego, cz