Gotyk w Wielkopolsce 1936/2026

Wystawa „Gotyk w Wielkopolsce 1936/2026” opowiada o ekspozycji, która odbyła się w naszym gmachu muzealnym w 1936 roku. „Wielkopolska plastyka gotycka” była wówczas pierwszą samodzielną prezentacją średniowiecznych rzeźb i malowideł w Muzeum Wielkopolskim i jedną z pierwszych wystaw tego rodzaju w Polsce. Będzie to opowieść o tym, jak w ciągu 90 lat zmieniło się nasze spojrzenie na sztukę średniowieczną, a przy tym niepowtarzalna okazja, aby zobaczyć z bliska gotyckie rzeźby i malowidła – również te, które na co dzień znajdują się w kościołach Wielkopolski.

Studenci-organizatorzy wystawy podczas wycieczki naukowej, Monachium 1935 r. Niższy rząd od lewej: Kazimierz Kowalski, Szczęsny Dettloff, Kazimierz Alkiewicz, Halina Niklewicz, Katarzyna Pajzderska, Barbara Dembińska, Halina Waga. Wyższy rząd od lewej: Gwido Chmarzyński, Janusz Rejman, Przemysław Michałowski, Janusz Powidzki (kuca), Eugeniusz Krygier, Zdzisław Kępiński; Archiwum Audiowizualne Wydziału Nauk o Sztuce

Naukowy ferment i studencka przyjaźń Za organizacją wystawy „Wielkopolska plastyka gotycka” w 1936 roku stali dwudziestokilkuletni studenci historii sztuki Uniwersytetu Poznańskiego, pracujący pod okiem swojego mistrza, ks. prof. Szczęsnego Dettloffa. Pełni pasji młodzi badacze ruszyli w teren w poszukiwaniu gotyckich zabytków. Odwiedzili przeszło 150 kościołów diecezji poznańskiej, a w ponad 100 z nich odnaleźli zapomniane zabytki plastyki gotyckiej. Tak rozpoczął się nowy rozdział w badaniach nad średniowiecznym dziedzictwem regionalnym.

Dwa momenty w czasie, dwa spojrzenia na gotyk Wystawa „Gotyk w Wielkopolsce 1936/2026” składa się z dwóch części: archiwalnej i zabytkowej. Pierwsza część przenosi nas w czasie do Wielkopolski w 1936 roku. Opowiada historię przełomowej ekspozycji „Wielkopolska plastyka gotycka” i przybliża powojenne losy obiektów. Jest punktem wyjścia do narracji o zmieniających się metodach badań, sposobach rozumienia sztuki średniowiecznej i podejściu do ochrony zabytków. Druga część oddaje głos samym zabytkom, które przez dziewięćdziesiąt lat żyły własnym życiem: niektóre zostały przemalowane, inne – przeciwnie, uwolniono spod grubych warstw późniejszych ingerencji.

Wystawa „Wielkopolska plastyka gotycka”, 1936 r.; na pierwszym planie Halina Niklewicz w trzeciej sali ekspozycyjnej; Archiwum Muzeum Narodowego w Poznaniu

Zabytki w kulcie, obiekty w muzeum Wszystkie dzieła zaprezentowane na wystawie powstały w określonym celu: miały służyć religii, objaśniać tajemnice wiary i przybliżać do prawd zapisanych w Biblii. Były związane z konkretnymi przestrzeniami sakralnymi i wpisane w rytm czasu liturgicznego. W 1936 roku, po zakończeniu wystawy, zmienił się los większości z nich. Z kościelnych wnętrz obiekty trafiły do sal muzealnych. To z pozoru proste przemieszczenie, dokonane przede wszystkim z myślą o ich ochronie, zmieniło jednak ich status i sposób funkcjonowania.

Katalog wystawy „Wielkopolska plastyka gotycka”, 1936 r.

Kościan, Zesłanie Ducha Świętego (retabulum); warsztat Mistrza Pentaptyku z Gościszowic, 1507; udostępnione dzięki uprzejmości Parafii pw. Wniebowziętej Najświętszej Marii Panny w Kościanie

Burzliwe losy gotyckich skarbów  Na wystawie zderzamy ze sobą dwa różne porządki:

Zabytki, które pozostały w kościołach noszą ślady upływu czasu, nawarstwiających się ingerencji, zmieniającej się wrażliwości estetycznej i dostosowywania do przekształcających się wnętrz świątyń. Są „żywe”, bo wpisane w rytm współczesnej pobożności. Wystawa jest rzadką okazją, by przyjrzeć się im z bliska. Obiekty przechowywane w muzeach: ich czas w pewnym sensie zatrzymał się w 1936 roku. Wyjęte z pierwotnego kontekstu, funkcjonują dziś przede wszystkim jako dzieła sztuki analizowane przez badaczy pod kątem stylu, formy czy autorstwa.

Dziś, bogatsi o nową wiedzę i zaawansowane metody konserwatorskie, możemy spojrzeć na nie ponownie. Kuratorka wystawy dr Patrycja Łobodzińska: „Każdy z zabytków ma własną biografię. Niektóre giną, inne powracają, kol