Efekt motyla – czyli jak dzięki kryzysowi przysięgowemu narodził się “szczypiorniak”

„Nasi sportowcy wykombinowali niedawno nową grę w piłkę. Zasady tej gry różnią się od używanych w footballu, są ciekawsze i rozwijają równomiernie całe ciało, podczas gdy w footballu pracuje się przeważnie nogami. Jeśli kiedyś, wbrew życzeniom Sujkowskiego e tuttiquanti, wyjdziemy żywi z obozu, a nowa rozumniejsza gra zyska prawa obywatelstwa u innych miłośników sportu, wówczas ten jeden choćby wynalazek będzie nas bronił przed zarzutami bezowocnego pobytu w Szczypiornie” – pisał w swoich wspomnieniach żołnierz I Brygady LP Ludwik Dudziński.

Jak narodziła się piłka ręczna na ziemiach polskich? Czy „szczypiorniak” i piłka ręczna to to samo? Który dyktator szczególnie cenił sobie 11-osobową piłkę ręczną? Kiedy piłka ręczna, jaką znamy teraz, stała się popularna? Jak wyglądały kulisy pierwszych gier polskich szczypiornistów na igrzyskach olimpijskich?

INFORMACJE ORGANIZACYJNE Data: 10 listopada 2026 r. (wtorek) Godzina: 18:00 Miejsce: Instytut Pileckiego, ul. Sienna 82, Warszawa Wstęp wolny

O historii polskiej piłki ręcznej, zrodzonej dzięki wielkiej polityce i tak często z nią splecionej, będą rozmawiać:

🗣️ Prof. Robert Gawkowski (ur. 1962) – historyk kultury fizycznej i sportu, wieloletni pracownik Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego, prezes Towarzystwa Miłośników Historii, autor licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych.

🗣️ Zygfryd Kuchta (ur. 1944) – piłkarz ręczny, grał na pozycji obrotowego i obrońcy, trener, brązowy medalista olimpijski z Montrealu (1976) i brązowy medalista MŚ jako trener z 1982 r. Wykładowca wychowania fizycznego na Wydziale Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego.

🗣️ Rozmowę poprowadzi dr Katarzyna Zawadka – badaczka najnowszej historii Polski, pracowniczka Działu Obsługi Projektów Badawczych Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego.

Po tzw. kryzysie przysięgowym żołnierze I i III Brygady Legionów Polskich zostali umieszczeni przez Niemców w obozie w Szczypiornie. Warunki były tam trudne, a internowanych dręczyła niepewność – kiedy i czy w ogóle nas wypuszczą? Ku pokrzepieniu serc i dla zabicia obozowej nudy, żołnierze zaczęli organizować sobie czas wolny.

Większość pochodziła z Galicji, gdzie bardzo popularna była już wówczas piłka nożna. Nie mieli jednak ani odpowiedniej piłki, ani odpowiednich butów do footballu. Zmodyfikowali więc grę i zaczęli grać w „szczypiorniaka”.

Nadzieje Ludwika Dudzińskiego ziściły się. Legioniści opuścili obóz, Polska odzyskała niepodległość, a nowa dyscyplina rozwijała się w wolnym kraju. Z czasem 11-osobowy „szczypiorniak” przeistoczył się w znaną dziś 7-osobową, halową piłkę ręczną. Polacy zaczęli grać w „szczypiorniaka” wskutek niemieckiej opresji, a pierwszy wielki sukces polskiej piłki ręcznej miał miejsce na… niemieckiej ziemi! Bo za taki trzeba uznać udział w Igrzyskach Olimpijskich w Monachium w 1972 r.

W RFN zajęliśmy 10 miejsce, ale zebrane doświadczenie zaprocentowało cztery lata później, bo na IO w Montrealu w 1976 r. zdobyliśmy brąz! W obydwu turniejach brał udział jeden najwybitniejszych polskich piłkarzy ręcznych w historii, obrotowy i obrońca Zygfryd Kuchta. W 1982 r. już jako trener wywalczył brąz na mistrzostwach świata i mógł po raz trzeci pojechać na igrzyska olimpijskie. Niestety polityka ponownie zdominowała sport – państwa socjalistyczne zbojkotowały IO 1984, stąd reprezentacja PRL nie pojawiła się w Los Angeles.